İÇİNDEKİLER
🌿 Tarihçe: İskitler’den Günümüze Bir Miras
Rize Bezi’nin (Feretiko) geçmişi oldukça eskidir. M.Ö. 8. ve 4. yüzyıllar arasında bölgeye hakim olan İskitler tarafından bu dokuma sanatının Rize halkına kazandırıldığı düşünülmektedir. Ünlü tarihçi Heredot’un eserlerinde İskitlerin kendir (kenevir) ile olan bağlarından bahsetmesi, bu teoriyi güçlendiren önemli bir detaydır.
Rize’de dokumacılığa dair ilk yazılı belgeler ise 1462-1463 yıllarına, Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethiyle açılan Osmanlı dönemine rastlamaktadır. O dönemde oldukça değerli olan bu bez, o kadar makbuldü ki, Sultan Abdülaziz’in vefatında (1876) arkasından çıkarılan gömlek dahi Rize bezindendi.
🧵 Maddesi: “Rize’nin Yumuşak Altını” Kenevir
Feretiko’nun sırrı, hammaddesinde saklıdır. Bu bezin ana kaynağı, Rize’nin nemli ve yağışlı ikliminde yetişen kenevir (kendir) bitkisidir.
- Neden Rize Keneviri? Rize’nin az güneşli ve bol yağışlı iklimi, kenevir liflerinin sertleşmesini engeller. Bu sayede elde edilen lifler, Anadolu’nun diğer bölgelerinde yetişen muadillerine göre çok daha yumuşak ve ince dokumaya elverişlidir. Öyle ki, Kastamonu keneviri halat yapımına uygunken, Rize keneviri ince kumaş dokumak için idealdir.
- Zahmetli Üretim: Yaşlıların tabiriyle kenevirden ip çıkarmak oldukça zorlu bir işti. Hasattan sonra bitkiler yağmurda bekletilir, kabukları soyulur, tokmaklarda dövülerek yumuşatılır ve nihayetinde taraktan geçirilerek iplik haline getirilirdi. Bu işlemlerin tamamı el emeği ve sabır gerektiriyordu.
✨ Özellikleri: Sağlıklı, Dayanıklı ve Şifalı
Rize Bezi’ni diğer kumaşlardan ayıran ve adeta efsaneleşen bazı doğal özellikleri vardır:
- Nefes Alabilirlik: Vücudun terini emer ve dışarıya atar. Bu sayede özellikle sıcak Arap ülkelerinde iç çamaşırı olarak büyük rağbet görmüştür.
- Koku ve Bakteri Direnci: Terlemeden oluşan istenmeyen kokuları yok etme özelliğine sahiptir.
- Dayanıklılık: Feretiko, ketenden çok daha ince olmasına rağmen oldukça sağlamdır. Pamuklu kumaşların ömrü yaklaşık 6 ay iken, Feretiko bezinin ömrü 2 yıl kadardır.
- Sağlık Faydaları: Dokusu sayesinde vücuda masaj etme ve vücutta biriken statik elektriği atma gibi özellikleri olduğuna inanılmaktadır.
📉 Düşüş Dönemi: Çayın Yükselişi
Rize Bezi, 1950-1960’lı yıllara kadar bölgenin en önemli geçim kaynaklarından biriydi. Hemen her evde bir Feretiko tezgahı bulunur, üretilen bezler top top Arabistan’a kadar ihraç edilirdi. Hatta Birinci Dünya Savaşı öncesinde Rize’de yıllık 200 ton civarında bez dokunduğu bilinmektedir.
Ancak Cumhuriyet dönemiyle birlikte çay üretiminin hızla yaygınlaşması, kenevir ekim alanlarının azalmasına yol açtı. Kadınlar tarlalarda çay toplamaya başlayınca, vaktini alan bu zorlu dokuma sanatı geri planda kaldı. 1960’lardan sonra üretim büyük bir düşüş gösterdi ve neredeyse yok olma noktasına geldi.
🌱 Yeniden Doğuş ve Tescili
Unutulmaya yüz tutan bu değerli el sanatı, son yıllarda yapılan çalışmalarla yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır:
- Coğrafi İşaret: Rize Bezi (Feretiko), 20.08.2008 tarihinde Mahreç İşareti alarak tescillenmiş ve koruma altına alınmıştır.
- Yaşatma Çabaları: Halk Eğitim Merkezleri ve Rize Olgunlaşma Enstitüsü gibi kurumlar tarafından açılan kurslarla bu geleneksel sanatın gelecek nesillere aktarılması hedeflenmektedir.
👗 Modern Hayatta Rize Bezi
Eskiden daha çok iç çamaşırı ve peştamal olarak bilinen Rize Bezi, günümüzde bambaşka bir kimliğe bürünüyor:
- Moda Tasarımı: Nefes alan yapısı ve doğal duruşu sayesinde artık tunik, elbise, gömlek gibi modern giyim ürünlerinde tercih ediliyor. Yerli ve milli markalar tarafından yaz koleksiyonlarında sıkça kullanılıyor.
- Ev Tekstili: Masa örtüsü, perde, yastık kılıfı ve nevresim gibi ürünlerde doğal ve rustik bir şıklık arayanlar için ideal bir seçenek.
- Hediyelik Eşya: Çanta, cüzdan, kitap kılıfı ve dekoratif ürünler, Rize’den götürülebilecek en özel ve anlamlı hediyelikler arasında yer alıyor.
- Geleneksel Ürünler: Şal, peştamal ve el işlemesi ürünler de geleneksel çizgisini koruyarak varlığını sürdürmektedir.
Feretiko’yu Nasıl Anlarız?
Gerçek bir Rize Bezi, gözenekli yapısı ve mat duruşuyla hemen belli olur. Ancak dikkatli olmak gerekir, piyasada “Rize Bezi” adı altında fabrikasyon üretilmiş sahteleri de bulunmaktadır. Orijinal ürün, coğrafi işaret logosu ve işçiliğindeki incelikle kendini ele verir.
